Hvað eru borgaralaun?
Borgaralaun (e. Citizen Wage eða Universal Basic Income) eru óskilyrtar greiðslur til allra borgara, óháð tekjum. Yfirleitt er gert ráð fyrir að greiðslurnar séu varanlegar, eða a.m.k. til langs tíma, greiddar reglulega, t.d. mánaðarlega, og í peningum, án kröfu um vinnuframlag eða þátttöku. Greiðslan gæti breyst t.d. með aldri, en hún væri þá sú sama til allra á sama aldri (Torry et al., 2023; Widerquist, 2024). Deilt er um hvort skilgreiningin eigi að fela í sér að greiðslan dugi til framfærslu eða ekki (Widerquist, 2024).
Hvaðan kemur hugmyndin?
Hugmyndin um borgaralaun er langt í frá ný. Ein af fyrstu útfærslum hugmyndarinnar er að finna í bæklingi sem skrifaður var af Thomasi Paine og gefinn var út á ensku 1797. Þar er lagt til að eingreiðsla fari til allra sem ná 21 árs aldri og að árlegar greiðslur nái til allra 50 ára og eldri. Að auki áttu greiðslur að renna til fatlaðra (Paine, 1797).
Af hverju borgaralaun núna?
Umræða um borgaralaun jókst mikið í kringum farsóttina (Covid-19) vegna þeirra víðtæku áhrifa sem farsóttin hafði á atvinnulíf. Áhugi á borgaralaunum er nú aftur vaxandi vegna notkunar gervigreindar og mögulegra áhrifa hennar á vinnumarkað (Wakefield, 2020). Elon Musk og Sam Altman hafa báðir kallað eftir einhverskonar borgaralaunum til að takast á við breytingar á vinnumarkaði vegna gervigreindar (Chalfant, e.d.).
Niðurstöður
Spurt var: „Borgaralaun eru lágmarks framfærsla sem er greidd úr ríkissjóði til allra landsmanna, óháð launum eða eignum þeirra. Ert þú fylgjandi eða andvíg(ur) því að borgaralaun verði tekin upp á Íslandi?“.
Í spurningunni sem Gallup lagði fyrir viðhorfahópinn er gengið út frá því að borgaralaun dugi til lágmarksframfærslu. Ástæðan fyrir því er að það er erfitt fyrir svaranda að taka afstöðu til spurningar sem ekki felur í sér nein viðmið. Þó það sé huglægt hvað „lágmarksframfærsla“ feli í sér er það þó skýrara fyrir svarandann en að hafa ekkert viðmið.
Fleiri eru andvígir borgaralaunum nú (47%) en fyrir þremur árum (37%).
Munur kemur fram á viðhorfum aldurshópa og er um helmingur 30-39 ára fylgjandi borgaralaunum, en ríflega þriðjungur andvígur. Í öðrum aldurshópum er um helmingur andvígur.
Mest er andstaðan við borgaralaun hjá þeim tekjuhæstu en minnst hjá þeim tekjulægstu en í þeim hópi er rúmur helmingur fylgjandi og rúmlega fjórðungur andvígur.
Mikill munur er á viðhorfum til borgaralauna eftir því hvað flokk fólk hyggst kjósa í næstu alþingiskosningum og er mest andstaða við borgaralaun meðal kjósenda Miðflokksins og Sjálfstæðisflokksins.
Þegar spurningin var lögð fyrir í júní 2023 voru fylgjendurnir flestir meðal kjósenda Pírata og Sósíalistaflokksins en þá, eins og núna, var andstaðan mest meðal kjósenda Miðflokksins og Sjálfstæðisflokksins.
Framkvæmd
Niðurstöður sem hér birtast eru úr netkönnun Gallup sem gerð var dagana 30. apríl – 11. maí 2026. Heildarúrtaksstærð var 1.978 og þátttökuhlutfall var 41,5%. Einstaklingar í úrtaki voru handahófsvaldir úr Viðhorfahópi Gallup.
Heimildir
Chalfant, M. (e.d.). Debatable: Universal basic income. Samafor 27. apríl 2026, https://www.semafor.com/article/04/27/2026/debatable-universal-basic-income
Paine, T. (1797). Agrarian Justice. https://www.ssa.gov/history/paine4.html
Torry, M. (2023). The Definition and Characteristics of Basic Income. In: Torry, M. (eds) The Palgrave International Handbook of Basic Income. Exploring the Basic Income Guarantee. Palgrave Macmillan, Cham. https://doi.org/10.1007/978-3-031-41001-7_2
Wakefield (2020). Twitter boss donates $3m to basic universal income project. BBC. https://www.bbc.com/news/technology-53363585?accountMarketingPreferences=off
Widerquist, K. (2024). „The Debate Over the Definition of Basic Income“ Basic Income Stud, 19(2): 155-181. https://doi.org/10.1515/bis-2024-0021
